बाग्मती सफाई अभियानका ६००औं हप्ता उपलब्धी र चुनौती
बि.स.२०७० साल तिरको बाग्मती र आजको बाग्मतीलाई नियाल्दा निकै फरक पाउन सकिन्छ । त्यो बेला नदीमा फोहोरका पहाड थिए त्यही फोहर माथी टेकेर नदी वारपार गर्न सकिन्थ्यो तर त्यो स्थितीबाट वाग्मती नदीले अहिले नयाँ जीवन पाएको छ । यो पढदै गर्दा धेरैलाई पत्यार नलाग्न सक्छ तर यथार्थ यही नै हो । १२ बर्षदेखी नागरिक स्तरबाट कोशिस भैरहेको यो महाअभियानका कारण धेरै परिवर्तन भएका छन् । सायद यो कोशिस नभएको भए आज काठमाडौंको स्थिती कस्तो भयाभव हुन्थ्यो कल्पना गर्नुहोस् त ॽ त्यो भयाभव स्थिती हेर्दा आज बाग्मती किनारका ति पार्कहरु, सडक करिडोर, हरियाली वातावरण यो ठुलो उपलब्धी हो । तर राज्यले जुन रुपमा बजेट खर्च गरेको छ परिणाम भने अझै आएको छैन खै ढलमुत नदी ॽ यो प्रश्नले हामीलाई गम्भिर तुल्याएको छ । बाग्मती सफाई महाअभियान आज ६०० औं हप्ता पूरा भएको छ ।
वि.सं. २०७० जेठ ५ गते नागरिक स्तरबाट “राष्ट्रका नाममा हप्तामा दुई घण्टा स्वयंसेवा” भन्ने मुल नाराका साथ शुरु भएको यो महाअभियानले थुप्रै आरोह अवरोह बोकेको छ । सामाजिक कार्यका लागी एस ट्राभल्सले सौजन्य गरी बि.स. २०७० जेठ ४ गते शनिवार नेपाल बिज्ञापन संघ र नेपाल चलचित्र कलाकार संघले दशरथ रंगशालामा भकुण्डो भिडन्त गर्दै त्यसको भोली पल्टबाट शुरु भएको यो अभियानमा एस ट्राभल्सको अतुलनिय योगदान रहेको छ । यो अभियान यहाँसम्म आउन पछि गएर बिभिन्न सामाजिक संस्थाहरु आम नागरिकहरु जोडिएर अभियानबाट महाअभियानमा परिणत हुन पुगेको हो । यो अभियान स्वयंमसेवी रुपमा एकैदिन, एकै समय निरन्तर सञ्चालनमा रहेको सबैभन्दा ठुलो र लामो स्वयंसेवी स्वाभिमानी महाअभियान हो । यो महाअभियान महाभुकम्प, नाकाबन्दी, लकडाउन, दशै तिहार,जाडो गर्मी या अन्य महत्वपूर्ण चाडपर्वमा समेत निरन्तर सञ्चालनमा रहदै आएको छ ।
यो अभियानको अर्को महत्वपूर्ण पाटो यसमा कुनै आर्थिक कारोबार हुदैन कुनै प्रकारको चन्दा सहयोग लिईदैन । यसको कुनै समिति समेत छैन र कुनै बैक खाता पनि छैन । नेपाल सरकारको आधिकारिक काम गर्ने निकाय अधिकार सम्पन्न वाग्मती एकीकृत बिकास आयोजनाले गर्ने आर्थिक कारोवारसँग यो महाअभियानको कुनै प्रकारको सम्बन्ध रहदैन । त्यो आयोजनाले गर्ने पूर्वाधार निर्माण तथा अन्य खर्च संचालन गर्ने योजना परियोजनासँग महाअभियानको कुनै पनि सम्बन्ध छैन । तर हामी खबरदारी सल्लाह सुझाब भने दिने गछौं । किन ढल ब्यबस्थापन हुन सकेन किन नदिमा सफा पानी बग्न सकेन भनेर १२ बर्षदेखी राज्यका निकायसँग हाम्रो लडाँई र खबरदारी जारी नै छ । सरकारी काम कहिले जाला घाम भने झै आयोजनाले ठोस गति लिन सकेको छैन तथापी कामै नभएको भने हैन केही राम्रा कामहरु भएका छन् । तर कामले तिब्रता पाएका छैन । नदीको प्राकृतिक बहाबलाई साँघुरो बनाएर नदीलाई नहर बनाउने गलत कार्य भयो । जसको हामीले पटकौ पटक सुझाब प्रतिबाद गर्दा पनि सुनुवाई भएको छैन । जबसम्म नदी सफा हुदैन ढलमुत हुदैन तबसम्म हाम्रो खबरदारी जारी रहने छ ।
यो महाअभियानमा नागरिक स्तरबाट हालसम्म करिब १५लाख भन्दा बढीको सहभागीता भैसकेको छ । यो अभियानमा नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, शसत्र प्रहरीको ठुलो साथ सहयोग र योगदान रहदै आएको छ । यो अभियानमा हजारौं संस्थाहरुले संस्थागत सहभागीता जनाई सक्नु भएको छ । नेपाल टेलिकमले भने शुरुवाती दिनदेखी सफाई सामाग्रीहरु सहयोग गर्दै आएको छ । अभियानमा बिभिन्न संघसंस्थाहरुले पनि सफाई सामाग्रीहरु सहयोग गर्दै आउनु भएको छ ।
यही अभियानको प्रेरणा, सहयोग र सहभागितामा उपत्यकाका वाग्मती नदी र यसका सहायक नदीहरु क्रमशः विष्णुमती, रुद्रमती, ईच्छुमती, हनुमन्ते, मनोहरा, गोदावरी, नख्खु, कोडकु तथा वाग्मतीको माथिल्लो भाग एवं विष्णुमतीको माथिल्लो भाग, तिलगंगा, आलोकनगर, सुन्दरीघाट, वाग्मती फोहोर उन्मूलन समाज,चक्रपथको पश्चिम, उत्तर र दक्षिण भाग लगाएत बिसौ स्थानमा सरसफाई अभियान संचालनमा छन । यही अभियानको प्रेरणाबाट काठमाडौं उपत्यका बाहिर देशैभरी १०० भन्दा बढी स्थानमा सरसफाइ अभियान सञ्चालनमा छन । पूर्वको मेची देखी सुदुरपश्चिमको महाकाली हुदै कर्णालीको सुर्खेत दैलेख देखी जुम्लासम्म मेचीमहाकाली सफाइ अभियान समेत संचालनमा छ । वाग्मती नदी तथा उपत्यकाका सहायक नदीहरु, सार्वजनिक स्थल, मठमन्दिर, शहर,टोल, घरआँगन सफाई अभियान संचालनसँगै जनचेतना जगाउदै आएकाछौ । अभियन्ताहरुको अग्रसरतामा फोहोरको श्रोत मै वर्गीकरण गर्न, कौसीखेती शुरु गर्न, कुहिने फोहोरबाट वायो कम्पोष्टिङ र वायोग्याँस उत्पादन गर्न उत्प्रेरणा दिने सहजिकरण गर्ने कार्य समेत गरिएको छ ।
वाग्मती लगाएत काठमाडौं उपत्यकाका अन्य सहायक नदीहरुबाट हालसम्म करिब २१ हजार मेट्रिकटन भन्दाबढी फोहोर संकलन गरी ब्यबस्थापन गरिएको छ । नदी किनारमा ६ हजार पाँच सयभन्दा बढी बिभिन्न प्रजातिका बिरुवाहरु रोपेर हुर्किएका छन । रोपिएका बिरुवालाई रेखदेख समेत गर्ने गरेका कारण बिरुवाहरु हुर्केका छन । बिरुवाहरु बढेर गर्मीको समयमा नागरीकहरुले शितल छहारीमा बस्ने समेत गरेका परिदृष्य बाग्मती किनारामा हेर्न सकिन्छ । अभियन्ताहरुले बृक्षारोपण कार्यलाई निरन्तरता दिएकै कारण बाग्मती नदी किनारामा बृक्षारोपण कार्यले गति लिएका कारण अहिले रुद्राक्ष, बरपिपल, अम्बा, आरु, कपुर, अशोका, ओखर, साकुरा, स्याउ, सुन्तला, निम, समी, अम्बा, गुलाब लगाएत बिभिन्न जातका बिरुवाहरु हुर्केका छन् । यसले गर्दापनि बाग्मती नदी किनारहरुमा नागरिकमैत्री बन्दै गएका छन । यो अभियानको दबाब र अगुवाईमा अतिक्रमित नदी किनाराका सार्वजनिक केही जग्गालाई सरकारका नाममा फिर्ता ल्याउन सकेत सकिएको छ । अभियानको प्रभाव र सक्रियतामा विभिन्न संघसंस्था तथा निकायहरुले सामाजिक उत्तरदायित्व अन्तरर्गत नदी किनारामा पुरातात्विक स्थलको संरक्षण तथा तिन दर्जन बढी पार्कहरु निर्माण भएका छन । जसको कारण बाग्मती नदी किनाराहरु वातावरणमैत्री बन्दै गएका छन् । अभियन्ताहरुले आफ्नो जन्मदिन बाग्मती नदी किनारमा बृक्षारोपण गरी मनाउने परम्पराको बिकास समेत भएको छ ।
काठमाण्डौंबासीले बाग्मती नदीमा ३०औं बर्षदेखी फोहोर थुपार्दै डम्पीड.साईड बनाएको नदीमा अहिले यस्ता थुप्रै परिवर्तनका कारण संकेत र आशाका किरणहरु पलाएको स्थानियबासी र नागरिक समाजले बताउदै आउनु भएको छ । नागरीकमा पनि चेतनाको अभिबृद्धि भई पहिला फोहोर सोझै वाग्मतीमा फाल्नेहरु अहिले सचेत भएका छन । पहिला हरेक हप्ताको अभियानबाट ५०औं टन फोहर निस्कने गर्दथ्यो तर हालका दिनमा नदी तथा किनाराबाट मुस्किलले २÷३ टन फोहर मात्र निस्कने गरेको छ । यो ठुलो परिवर्तन हो भन्ने लाग्दछ । तरपनि नागरिकहरुले यतिका बर्ष अभियान सञ्चालन हुदापनि खै त नदी सफा भएको ॽ भन्नेको संख्या अझै पनि उल्लेखनिय छ । आफ्नो घरआँगन मात्र सफा भए पुग्छ भन्ने मानसिकताका कारण घरको फोहोरलाई लुकिछिपी नदी किनारामा फाल्ने कार्य अहिले पनि नरोकिएको कारण अभियानले सार्थकता पाउन सकेको छैन । लुकिछिपी फोहोर फाल्ने अचेत नागरीकलाई कडा कार्बाहीको अभियान थाल्नुपर्छ भनी स्थानिय सरकारसँग अभियन्ताबाट माग गरिरहेका छौं । महानगरपालिकाको अगुवाईमा जथाभावी फोहोर फाल्नेलाई दण्ड जरिवाना गर्ने कार्य समेत गरिएको छ तथापी जति कार्बाही हुनुपर्ने त्यो हुन सकेको छैन । यसमा स्थानिय तह भने बढी अग्रसर हुनुपर्छ भन्ने हाम्रो माग रहदै आएको छ ।
पहिला बाग्मती नदी किनारामा नाकमुख थुनेर हिड्ने स्थानमा अहिले ती किनारामा सयौं संख्याका बिभिन्न किसिमका रेष्टुरेन्टहरु संचालनमा रहेका छन । मानिसहरु रमाईरहेका छन । यसकिसिमका गतिबिधी हुनुले पनि परिवर्तनका संकेत देखिएका छन । निर्माण भएका पार्कहरुमा बिहान र साँझ हजारौको संख्यामा नागरिकहरु योगा, ध्यान, शारीरिक ब्यायमसम्म गर्ने गरेका दृष्यहरु देख्न सकिन्छ । मानिसहरु घुम्न आउने खेल्न आउने गरेका छन । दिनँहू जसो यी पार्कहरुमा फिल्म तथा भिडियोहरु छायांकन समेत हुने गर्छन ।
जबसम्म ढल ब्यबस्थापन हुदैन तबसम्म नदी सफा हुदैन यसका लागी हामी निरन्तर सरकारी निकायसँग छलफल, खबरदारी र दवाब दिदै आएकाछौं । योसँगै महाअभियानले फोहरलाई श्रोत मै व्यवस्थापन गर्न, नदीहरु, सम्पदाहरु तथा सार्वजनिक स्थलशरुको सरसफाइ गर्न र राष्ट्रब्यापी जनचेतना जगाउदै अतुलनीय योगदान दिदै आएको छ । हामीले शुरू गरेको सरसफाइ महाअभियान राष्ट्रव्यापी बनेको छ यस कार्यका लागी नागरिक समाज सञ्चार जगतले निरन्तर सहयोग गरिरहनु भएको छ । यो हामी सबैको साझा महाअभियान हो । यसमा सहभागि हुने र परोक्ष सहयोग गर्ने सबै यसका अभियन्ता हुन । महाअभियानको मूल उद्देश्य भनेको विशुद्ध स्वयंसेवी भावनाको विकास गर्ने, स्वाभिमानी भावनाको विकास गराउने, हामी हाम्रो काम आफै गर्न सक्छौ भन्ने भावनाका साथ राष्ट्र निर्माणमा निस्वार्थ समर्पण हुने युवा जनशक्ति निर्माण गर्ने हो । त्यसैले मैले नगरे कसले गर्ने ॽ अहिले नगरे कहिले गर्नेॽ भनेर आफै कृयाशील हुने मौका पाएको हो ।
अभियान कहिलेसम्म संचालन हुन्छ त ॽ भन्नेको संख्या पनि ठुलो छ । हाम्रो जवाफ एउटै छ जबसम्म नदीमा सफा पानी बग्दैन राज्यले जिम्मा लिदैन तबसम्म यो महाअभियान जारी नै रहन्छ ।
चक्र बहादुर चन्द, अभियन्ता मिति २०८१ कार्तिक २४ गते
